ކުޅުދުއްފުށީގެ ދުރު ހަނދާންތަކުގެ ތެރެއިން

ތިލަދުންމަތީ ދެކުނުބުރީގެ ވެރިރަށް ކަމަށްވާ ހދ.ކުޅުދުއްފުއްޓަކީ އަތޮޅުގެ ވިޔަފާރީގެ މައި މަރުކަޒެވެ. ރޯނު ވެށުމާއި ހާލުފޮޅި އެޅުމަށް މަޝްހޫރު މިރަށުގެ ރައްޔިތުންނަކީ ސާދާ ދިރިއުޅުމެއް އުޅެމުންދިޔަ ހީވާގި ބައެކެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ މި ލިޔުމުގައި ބަލާލާނީ އެދުވަސްވަރު ރަށުގެ ވިޔަފާރި ހިނގަމުން އައި ގޮތާއި، ރަށުގެ ބައެއް ދުވަސްވީ ވާހަކަތައް، އަދި އާއްމު ދިރިއުޅުމުގެ ވާހަކަތަކަށެވެ.

ރަށުގައި ހިލާ ދިޔާ ހަކުރާއި، ގޭގައި ފިހާ ހާލުފޮޅި އަދި ވަށާ ރޯނު ބޮނޑިތައް ހިފައިގެން ކައިރި ރަށްރަށަށް ފުރާ ދޯނި ލަފާނީ ރުނބަ ރުނބައިގެ ރިހާކުރާއި ހިކިމިރުސް ބަސްތާއާއި ލުނބޯ ބަސްތާތައް ބަރާ ކޮއްގެންނެވެ. އެޒަމާނަކީ ވިޔަފާރިކުރުމުގައި އާއްމުގޮތެއްގައި ފައިސާ ގެންގުޅުން ޒަމާނެއްނޫނެވެ. ކާޑުގެ ބާވަތްތައް ގަތުމުގައިވެސް އަމަލު ކުރަމުން ދިޔައީ އެހެންނެވެ. ކައްކާފައި ހުންނަ މަހުގެ ބަރުދަނަށް ހަނޑޫ، ހަކުރު އަދި ފުށް ވިއްކާ އުޅުނެވެ.

އެދުވަސްވަރު ގާތްގަނޑަކަށް ރަށުގައި މަހަށްދާ 5 ވަރަކަށް ދޯނި އޮވެއެވެ. އަދި މާލެ ދަތުރުކުރާ ދޯންޏަކާއި 2 ބައްތެލި އޮވެއެވެ. އެއީ މާލިމި ޢަލީ ދޯންޏާއި ދިވެހި ގޯތި ބައްތެލި، އަދި ކޮއްކޮ އަހުމަދުގެ ބައްތެއްޔެވެ. ރަނގަޅަށް ވައިޖެހޭ ދުވަސްވަރު ހައެއްކަ ދުވަހުން މާލެ ދެވެއެވެ. ކޮންމެ ދުވަހަކުވެސް އިރުއޮއްސެން ކައިރިވުމުން ރަށެއްގެ ކައިރީ މަޑުކޮށް، ދެން ދަތުރު ފަށާނީ އަނެއް ދުވަހުގެ އިރު އެރުމުންނެވެ. އެއީ އިންޖީނުލީ ދޯނިފަހަރު ހުންނަ ދުވަސްވަރެއްނޫން ކަމުން ދަތުރުކޮށް އުޅުނީ ރިޔަލު ދޯނީގައެވެ.

އެދުވަސްވަރު ކެއުމުގައި ބޭނުންކުރީ މުޅިންވެސް “ދިވެހި ކާނާ” އެވެ. އަމިއްލަ އަތުން ހައްދާ މޭވާ އާއި ތަރުކާރީއެވެ. ގޮވާމާއި ފަލަމަޑިއެވެ.

ދިވެހިން އަމިއްލައަށް ތައްޔާރުކޮއްފައިވާ ދިޔާހަކުރާއި ރިހާކުރެވެ.

ތިރީގައި މި ހިމަނާލަނީ އެދުވަސްވަރު ކެއުމުގައި ބޭނުންކުރި ބައެއް ބާވަތްތަކެވެ.

* މާފުށް- މާ ޖެއްސި ބިންބި، އުޑިން މުގުރައިގެން ދޮންކޭލާ ހަކުރާ ކާށި ހުނި ލައިގެން މޮޑެގެން.

*މަސްކާށި، ބޯކުރި ބަނބުކެޔޮ

*ާކާށިކިރު، ތެލުލި ރިހާކުރު، ފިހުނުމަސް، ރޫސިހާ ބަތް

ދިގު މާޒީއެއް އޮތް މިރަށަކީ ބިޔަ ޖަންގައްޔެއް އޮންނަ ބޮޑު ރަށެއްކަމުން މިރަށުގައި މީހުނަށް ފެނިފައި ހުރި ރޫޙާނީ ކަންތައްތައް ވެސް މަދެއްނޫނެވެ.

މިރަށުގައި ހިނގާފައި ހުރި ބައެއް ކަންތައްތައް: *އަޅުގަނޑުގެ ބޮޑުބޭބެއަށް ދިމާވި ކަންކަން

_ބޮޑުމީހަ_

0030 ހާއިރު މަހަށްދާން ގޮވަން ނުކުތްތަނާ، ހަނދުވަރުގެ އަލީގައި ފެނުނީ، އިސްކޮޅުން ދިގު މީހަކު ބޮޑުމަގުން އުތުރަށް ދާތަނެވެ. މިހާރުގެ އޭ.އީ.ސީ ހުރި ބިމުގައި އޭރު އޮންނަނީ ވާބޯ ޖަންގައްޔެވެ. އެތަނުގައި ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ކަރާ، ޒުވާރި، އަދި ބިންބި ހައްދާފައި އޮންނަ ކަމަށް ވެއެވެ. އެހެނަސް އެތަނުގެ ބޮޑުބައި ވަނީ ރަނިކަ ގަސްތަކުން ފުރިފައެވެ.

(މިހާރު އޭ.އީ.ސީ ގައި ހުންނަ ބޮޑެތި ރަނިކަ ގަސް ތަކަކީ އޭރުވެސް ހުރި ބައެއް ގަސް) އެމީހާ ގޮސް ވަނީ ރަނިކަ ގަސް ތަކުގެ ތެރެއަށެވެ. އެ ދަންވަރު އިންސާނަކު އެސަރަހައްދަށް ނުދާނެކަން ވިސްނުމުން، އާދަމް(އަސްލުނަމެއް ނޫން) އަވަހަށް ގޮސް ވަނީ މަހަށްދާން ގޮވަން ދިޔަ މީހާގެ ގެއަށެވެ.

މީގެ އިތުރުންވެސް ބޮޑުމީހާ، ނުވަތަ ރަށުމީހުންގެ ބަހުން ނަމަ “އަށްބޭބެ” ވަރަށް ގިނައިން ރަށުން ފެންނަކަމަށް ވެއެވެ. ހުކުރު ނަމާދަށް ނުގޮސް ވަލުތެރޭގައި ތިބޭ ސޮރުމެންނަށް، ހުދު ހެދުމެއް ލައިގެންދާ ބިޔަ މީހެއް ފެނެއެވެ. އެއީ ބޮޑުމީހާ ކަމަށާއި، ބޮޑުމީހާ އެދަނީ ހުކުރަށް ކަމަށްވެސް ކިޔާ އުޅެއެވެ.

އަދި ހަމަ މިއާއިއެކު އޭރު އެންމެ ގިނައިން ކިޔާ އުޅުނީ، ގޭގޭގައި ގެންގުޅޭ ކުކުޅު ހާ އިރު އަރާއިރު ކަރު އަނބުރާ މަރާލާފާ އޮންނަ ވާހަކައެވެ. އެއީވެސް ބޮޑުމީހާ ކުރާކަމެއް ކަމަށާއި، އެއީ ބޮޑުމީހާ ގެންގުޅޭ ބަޑިއަށް ވަޒަނުގެ ގޮތުގާ ކުކުޅުގެ ނަޖިސް އަޅަން ވެގެން ކުރާ ކަމެއް ކަމަށްވެއެވެ. ބޮޑުމީހަ ބަޑި ޖަހާ އުޅުނީ މީހަކު މަރުވެ، ގިނައިރު ވަޅުނުލާ އޮވެއްޖެނަމައެވެ. “އަށްބެ ބަޑި ޖަހާ” އަޑު އިވެނީ ދަންވަރަށް ކަމުން، އެ އަޑު އިވި ބިރުން އެކަމާ ނުނިދި ހުންނަން ޖެހުނު އެކަކަށް ޔަޤީނުންވެސް އަޅުގަނޑު ވާނެއެވެ.

_ކަނޑުގެރި_

(ފަތިހުގެ އަނދިރީގައި، (ގަޑި ޔަޤީނެއް ނޫން) ގޮނޑުދޮށަށް މަސްބާނަން ދިޔައީ އެކުވެރިއަކާއި އެކުގައެވެ. އޭރު އަތިރިމަތީ ދެކުނު ކޮޅުގައި “ގަނބާ ތަނޭ” ކިޔާތަނެއް އޮންނަ ކަމަށް ވެއެވެ. އަދި އެތާގައި ވަރަށް ބޯ ކަށިކެޔޮ ފީންޏެއް އޮވެއެވެ. ގޮނޑުދޮށަށް ފައިބަން ވެގެން ކަށިކެޔޮ ފީނި ކައިރިން ދަނިކޮށް އިވުނީ ގަސްތައް ތެރެއިން ކަށިތަކެއް ހަފާ އަޑެވެ. އެ އަޑު އަންނަ ދިމާލަށް ގޮސް ބަލާލިއިރު ފެނުނީ، ވެލާކަށި ތަކެއް ކާން އޮތް އެއްޗެކެވެ. އޭގެ ނިގޫކޮޅާއި ހަށިގަނޑުން ވައްތަރީ ގެރިއަކާއި އެވެ. ( އެޒަމާނަކީ މިރަށުގައި ގެރި ބަކަރި ގެންގުޅުން ޒަމާނެއްނޫނެވެ.)

އެ އެއްޗެއްގެ މޫނެއް ނުފެނެއެވެ. ފެނުނީ ފަހަތެވެ. އެނގުނުހާވެސް އެއްޗަކީ އެއީ އާދައިގެ އެއްޗެއް ނޫން ކަމެވެ. ގެއަށް އައިސް އެެންމެނަށް އެވާހަކަ ކިޔާދިނުމުން އެންމެންވެސް ޤަބޫލުކުރީ އެއީ “ކަނޑުގެރި” އެެއް ކަމަށެވެ.

ރަށުގައި ޒަމާނުއްސުރެ ވަކި ސަރަހައްދު ތަކަކަށް ވަކި ނަންތައް ކިޔާ އުޅެއެވެ. މިގޮތުން ފާހަގަކޮއްލެވޭ އެއްތަނަކީ “ބޯ ޒިޔާރަތެވެ.”

ކުޅުދުއްފުށީގެ ދެކުނު ސަރަހައްދަކީ، (މިހާރުގެ އާޓިފިޝަލް ބީޗް އޮތްތަނަކީ) އޭރުގެ އެންމެ ވާބޯ އެއް ސަރަހައްދެވެ. ބޮޑު ދޮންވެލި ތުނޑިއެއް އޮންނަ އެ ސަރަހައްދަށް އާއްމުކޮށް މީހުން ގޮސް އުޅުނީ ވެލި ބަލައެވެ. އޭރު ހަނި މަގަކުން ދެވޭގޮތަށް އޮންނަ އެ ސަރަހައްދަކީ މިހާރު އެމް.އާރް.ޑީ.ސީ އަދި ފެނަކަ ހިންގަމުންދާ ސަރަހައްދެވެ. އެތަނަކީ ޖުޒާމް ބަލި ޖެހުމުން މީހުން އެކަހެރިކޮށް ބައިތިއްބާ ސަރަހައްދެއް ކަމަށްވެއެވެ. ބަލި ޖެހުމުން އެތަނުގާ އަޅާފައިވާ ފަންގެއަށް ލާ، އެމީހަކު ނިޔާވަންދެން އެކަހެރިކޮށްފައި ބަހައްޓައެވެ. އެމީހަކު ނިޔާވުމުން ވަޅުލަނީވެސް އެތަނުގައެވެ. މީހުން އެކަހެރިކޮށް ބެހެއްޓުމުގެ ސަޤާފަތް ނެތި ދިޔަ ފަހުން، ވެލި ބަލައި ދިޔަ ބަޔަކަށް އެތަނުން މީހެއްގެ ބޮލުގެ ނާށިގަނޑު ފެނުނެވެ. ދެން އެތަނުގައި ޒިޔާރަތް ހަދާ ވަރަށް ގިނަ ދުވަސް ވަންދެން ބެލެހެއްޓިއެވެ. “ބޯ ޒިޔާރަތަށް” ނަދުރު ބުނެ، ކާށި ލައި ބޮލި އެއްލާ ދިދަ ޖަހާ ހެދި ކަމަށްވެއެވެ. އެތަން ހުންނަނީ ގާފޮޅެއް ހަދާ މަތި ހިޔާކޮއްފައެވެ. އެތަން ނެތި ދިޔަ ގޮތެއް ނޭނގެއެވެ. (މިރަށުގެ ބައެއް ދުވަސްވީމީހުންނަށް އެކަން އެނގުން އެކަށީގެންވޭ) އާޓިފިޝަލް ބީޗް ސަރަހައްދަށް ޒަމާނުންސުރެ “ބޯ ޒިޔާރަތް” ކިޔާ އުޅެނީ މި ސަބަބާ ހުރެއެވެ.

*ރަށާ ގުޅޭ އިތުރު މައުލޫމާތު ހޯދައިގެން މިއަށްވުރެން ފުރިހަމަ ލިޔުމެއް ލިޔާނެކަމަށް އުއްމީދު ކުރަން. ބިނާކުރަނިވި ފާޑުކިޔުމަށް އަބަދުވެސް މަރުހަބާ ކިޔަން. ޝުކުރިއްޔާ!

-ސީނު އަލިފު